تولد زمین
حدود ۱۰ میلیارد سال پیش، ستاره که از هیدروژن اولیه زاده شده بود منفجر گردید و بقایای اتمهای هیدروژن و هلیم و سایر عناصر سنگین آن ستاره در فضا آزاد شد. پنج میلیارد سال بعد خورشید و بیش از یکصد تریلیون اجرام کوچک و بزرگ آسمانی متشکل از مواد مختلف گازی، جامد و یخ در مدارهای مختلف به دور خورشید به گردش درآمدهاند و تدریجاً نه سیاره بهطور مستقل (در اثر افزایش گرانش و وزن و حجم) در منظومه خورشیدی شامل عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، سیاره اورانوس، نپتون و پلوتون و قمرهای آنها به وجود آمدند.
حرارت کره زمین پس از تولد، به تدریج رو به کاهش نهاد و جو زمین به حد و نقطه بحرانی رسید که دیگر نتوانست بر تراکم خود بیافزاید و ابرها بجای ضخیمتر شدن، رطوبت خود را به صورت باران بر زمین سرازیر نمودند. بارندگیها تا میلیونها سال ادامه یافت تا سرانجام نواحی ژرف و عمیق زمین را پر کرد که به آسانی در آب حل میشود، در آب دریاها حل گردید و موجب تشکیل رسوبات آهکی گردید و بدین ترتیب بطور مداوم دیاکسید کربن از جو زمین به اقیانوس منتقل گردید.
دوره های زمین شناسی Geological period
**** پیدازیستی Phanerozoic
پالئوزئیک از دو کلمه یونانی پالئوس (Palaios) به معنی قدیمی و زئون (Zoan) به معنی موجود زنده مشتق شده است. طول این دوران حدود 340 میلیون سال است. دوران پالئوزوئیک طولانی ترین دورانهای فانروزوئیک (حیات اشکار) میباشد. به علت اینکه موجودات زنده دوران پالئوزوئیک دارای ساختمان بدنی ساده تر از موجودات زنده دورانهای بعدی داشتهاند به آن دوران دیرینه زیستی میگویند.
از نظر زیست چینهای و گسترش و تنوع موجودات زنده ، اکثریت گروههای بیمهرگان در پالئوزوئیک پسین وجود داشتهاند. مهره داران بجز پرندگان و پستانداران نیز در این ظهور کردهاند. دوران پالئوزوئیک را به شش دوره کامبرین ، اردویسین ، سیلورین ، دونین ، کربونیفر و پرمین تقسیم نمودهاند.
ویژگیهای پالئوژئوگرافی پالئوزوئیک
بطور کلی در پالئوزوئیک تدریجا به مساحت قارهها در اطراف هستههای پرکامبرین اضافه شده است و پیدایش رشته کوههای حاصل از کوهزایی کالدونین و همچنین کوههای حاصل از کوهزایی هرسی نین از این نوع میباشد. از نظر تغییرات آب و هوایی ، گرچه تشخیص این تغییرات مشکل به نظر میرسد، ولی شواهد و آثاری از دورههای مختلف یخبندان در پالئوزوئیک بدست آمده است که حاکی از تغییرات و تحولات آب و هوای است. در واقع نشانههایی از یخبندان در اردویسین بالایی و کربونیفر شناخته شده است.
تحقیقات نشان میدهد که یخبندان کربونیفر بالایی منحصرا در محیط و محدوده قاره گندوانا گسترش داشته است. این دوره یخچالی بین دو دوره با آب و هوای نسبتا گرم محدود بوده است. با اینکه آثار دورههای یخچالی در پالئوزوئیک مشاهده گردیده است ولی بطور کلی این دوران دارای آب و هوای گرم بوده است.
جانوران این دوران بیشتر از بیمهرگان بوده و تنها مهرهداران این دوران ماهیها میباشند. البته در اواخر دوران تعداد کمی از دوزیستان و خزندگان نیز بوجود آمدهاند. در ابتدای این دوران (کامبرین) خشکی بزرگی در نیمکره شمالی وجود داشته که چند بار به قطعات کوچکتر تقسیم شده و مجددا بهم پیوسته است. در دوره سیلورین سه خشکی کانادا ، سیبری و خشکی کوچک اسکاندیناوی در شمال و خشکی بزرگ گندوانا (Gondwana) در جنوب وجود داشته است.
در دوره دونین دو خشکی بزرگ شمالی به هم متصل شده و خشکی واحدی به نام اطلس شمالی را تشکیل دادند. در بقیه دوران اول تقریبا وضع خشکیها به همین ترتیب باقی مانده است. کوهزاییهای کالدونین (Caledonian) در دوره سیلورین و هرسینین (Hercinian) در دوره کربونیفر بوقوع پیوسته است.
*** نوزیستی (سنوزوئیک) Cenozoic
سنوزوئیک یا دوران جدید حیات از دو کلمه Kaincs به معنای جدید و Zoo به معنای حیات ساخته شده است. در این دوران پرندگان در هوا و پستانداران در روی زمین گسترش و تنوع پیدا کردند و زمین خود را برای فرمانروایی انسان آماده کرد. سنوزوئیک 65 میلیون سال اخیر از تاریخ زمین را در بر میگیرد. و در طی همین زمان مناظر فیزیکی و اشکال حیاتی جهان امروزی ما بوجود آمدند.
دوران سنوزوئیک بخش بسیار کوچکی از زمان زمین شناسی را نسبت به دورانهای پالئوزوئیک و مزوزوئیک ، تشکیل میدهد. اگر چه طول زمانی دوران سنوزوئیک نسبتا کوتاه است. اما دارای تاریخ غنی میباشد، زیرا تاریخچه زمین شناسی با نزدیک شدن به زمان حاضر ، کاملتر میگردد. دوران نوزیستی به دو دوره و هفت دور (Epoch) تقسیم میشود. دوره ترشیدی شامل پنج دوره بوده و حدود 63 میلیون سال طول میکشد دوره کواترنری از دو دور تشکیل شده و صرفا 2 میلیون سال اخیر از زمان زمین شناسی را شامل میشود.
دیرینه شناسی دوران سنوزوئیک
در دوران سنوزوئیک ، پستانداران جانشین خزندگان و گیاهان نهاندانه جانشین بازدانگان شدند. بیمهرگان دریایی نیز شکل جدیدی به خود گرفتند. از میان بیمهرگان روزنبران که موجوداتی میکروسکوپی هستند دارای اهمیت فراوانی میباشند، زیرا گسترش آنها از لحاظ پراکندگی و میزان فراوانی آنها برای انطباق رسوبات ترشیری بسیار ارزشمند است. سنوزوئیک را غالبا عصر پستانداران مینامند، زیرا در این زمان پستانداران ، جانوران عمده خشکی بودند.
در طی ترشیری میانی علفها به سرعت گسترش پیدا کرده و دشتها را پوشاندند. این عامل باعث پیدایش پستانداران علف خوار و به نوبه خود پستانداران گوشتخوار شده است. همچنین در این دوران جانوران سم دار نیز ظهور کردند این جانوران خود به دو قسمت فرد سم مانند اسب و خوک و گرگان و زوج سمی مانند گاو و گوسفند و بز و شتر تقسیم میشوند ابتدا فرد سمان بوجود آمدند و پس از آن زوج سمان گسترش پیدا کردند. با گذشت زمان مجموعه موجودات این دوران به زمان حال نزدیکتر شد.
کوهزایی های دوران سنوزوئیک
بطور کلی پستی و بلندیهای کنونی سطح زمین بر اثر جنبشهای کوهزایی این دوران بوجود آمدند و کوهزایی های این دوران بیشتر به آلپ مشهور است و در واقع کوهزایی آلپ در این دوران شامل آلپین میانی و آلپین پایانی است.
جغرافیای دیرینه دوران سنوزوئیک
یکی از دریاهای بزرگ سنوزوئیک دریای مدیترانه بود که از نواحی آلپ تا جزایر سند را میپوشاند. خشکیهای شمالی که شامل خشکی اطلس شمالی و خشکی چین و سیبری بود. از خشکیهای جنوبی که شامل خشکی آفریقا ، برزیل ، هند و ماداگاسکار بود بوسیله دریای مدیترانه از هم جدا میشدند. در اواخر ترشیری وضع خشکیها و دریاها به عصر حاضر نزدیک میگردد. و اغلب قارهها از یکدیگر جدا میشوند. اقیانوسها نیز به صورت مجزا در میآیند. آمریکای شمالی از خشکی اروپا - آسیا و همچنین آمریکای جنوبی ، آفریقا و استرالیا از یکدیگر جدا میگردند.
دوره های سنوزوئیک
دوره ترشیری
دوره ترشیری از لحاظ سنی دارا ی 63 میلیون سال عمر میباشد و طولانیترین دوره سنوزوئیک به شمار میآید. بیشترین تحولات ذکر شده در سنوزوئیک مربوط به این دوره میباشد. ترشیری به پنج دور تقسیم میشود که عبارتند از: پالئوس ، ائوس ، اولیگوسن ، میوسن و پلیوسن برخی از زمین شناسان سه دور پالئوس ، ائوس و الیگوسن را جز دوره پالئوژن و دو دور میوسن و پلیوسن را جز نئوژن در نظر میگیرند.
در این دوره گیاهان و جانوران به اشکال امروزی خود نزدیکتر میشود در دوره ائوسن پرندگان بیدندان شبیه به پرندگان امروز ظاهر میشوند. پستانداران تقریبا در تمام محیطهای زیستی وجود داشتند. اندامهای آنان برای حفاری ، بالا رفتن از صخرهها یا درخت ، تاب خوردن ، دویدن و شنا کردن و پرواز کردن آمادگی داشته است.
دوران سوم (Cenozoic)
نام این دوران از کلمه kainos به معنای جدید گرفته شده است. در طول دوران سنوزوئیک ، پالئوژئوگرافی (جغرافیای دیرین) زمین به حالت فعلی خود نزدیک میشود. دوران سنوزوئیک به دو دوره ترشیری (Tertiary) و کواترنری (Guaatemary) تقسیم میشود. هرکدام از این دورهها خود به تقسیمات ریزتری به نام دور تقسیم شدهاند.
** دوره کواترنری (از ۲ میلیون سال پیش تا کنون)
در این دوره اوضاع بیولوژیکی و جغرافیایی زمین کاملا شبیه به وضع امروزی خود گردیده است. طی این دوران ، پستانداران و پرندگان مخصوصی ظاهر و از بین رفته اند که از جمله آنها می توان فیل ماموت، کرگدن پشم دار و نظایر آنها را نام برد. از جمله مشخصات این دوره در ایران خشک شدن دریاچه های مرکزی و تشکیل نمک زارها و کویرهای ایران می باشد. همچنین آخرین فعالیت های آتشفشان های سهند ، دماوند و سبلان نیز در این دوره بوقوع پیوسته است. از جمله دیگر وقایع مهم این دوره ظهور انسان و تکامل آن است. دوره کواترنری شامل تقسیمات زیر می باشد :
کواترنری
طول زمان کواترنری بسیار کوتاه میباشد و در حدود 2 میلیون سال است. از نظر کوهزایی ، دوره کواترنری دنباله پلیوسن است. از نظر دیرینه شناسی ، کواترنری با پیدایش جنسهای شتر ، اسب ، فیل و گوزن که در پلیوسن نیز وجود داشتهاند مشخص میگردد. در کواترنری یخبندانهای متعددی وجود داشت که نشان دهنده تغییرات سریع و مهم آب و هوایی توام با پسروی و پیشروی آب دریاها میباشد. اولین انسانها در دوره کواترنری بوجود آمدند. زمین شناسان دوره کواترنری را بر اساس انواع مختلف فسیلهای انسان طبقه بندی کردهاند. دوره کواترنری را اغلب به دو دوره پلئیتوسن و هولوسن تقسیم میکنند.
پیدایش و تکامل انسان در کواترنری
یکی از بارزترین مشخصات دوره کواترنری پیدایش و ظهور انسان است. طبق مطالعات فسیل شناسی و مقایسه انواع فسیلهای بدست آمده از تکامل پستانداران به نظر میرسد که احتمالا انسانها از تکامل برخی پریماتها (Primates) اشتقاق یافتهاند. پریماتها انواعی از فسیلها هستند که ظاهری تقریبا شبیه بشر داشته و دارای دست و پاهای دراز بوده و پنجههای دست آنها و مجهز به ناخن گردیده است و در طول زمان این موجودات تغییر کرده و تبدیل به انسانهای اولیه شدهاند.
نام اردویسین از نام قبیله اردیشیا که در شهر گال (در انگلستان) زندگی می کردند گرفته شده است.
دوره کواترنری :
در این دوره اوضاع بیولوژیکی و جغرافیایی زمین کاملا شبیه به وضع امروزی خود گردیده است. طی این دوران ، پستانداران و پرندگان مخصوصی ظاهر و از بین رفتهاند که از جمله آنها میتوان فیل ماموت ، کرگدن پشمدار و نظایر آنها را نام برد. از جمله دیگر وقایع مهم این دوره ظهور انسان و تکامل آن است. دوره کواترنری شامل تقسیمات زیر میباشد :
دوره پلیستوسن (Pleistocene) : قسمت اعظم تاریخ این دوره را تشکیل داده و خود به چهار عصر نخستین یخبندان ، عصر بین یخبندان ، عصر دومین یخبندان و عصر بعد از یخبندان تقسیم میشوند.
دوره هولوسن (Holocene) : از کلمه Holos به معنی کامل گرفته شده و از آغاز بیش از 25000 سال نمیگذرد و عصر فعلی نیز دنباله آن به حساب میآید.
مشخصات دوره کواترنری : از جمله مشخصات این دوره در ایران خشک شدن دریاچههای مرکزی و تشکیل نمکزارها و کویرهای ایران میباشد. همچنین آخرین فعالیتهای آتشفشانهای سهند ، دماوند و سبلان نیز در این دوره بوقوع پیوسته است.
دوران معاصر
این دوره از ۲۵ هزار سال پیش آغاز شده است.
وضع عمومی زمین: عقب نشینی یخچالها، فرو رفتن خشکیها به سبب : تأثیر یخچالها، پیدایی پهنه های کم آب و نیم کم آب، فعالیت آتشفشانی در پیراگرد اقیانوس کبیر.
شرایط زیستی: در اوایل این دوره فرهنگ «نئولیتیک» پیدایش یافت اهلی کردن حیوانات و کشت گیاهان آغاز شد. انسان در نیم کره غربی پا به میدان زندگی نهاد.
هركدام از این دوره ها خود به تقسیمات ریزتری به نام دور تقسیم شده اند:
دوره ترشیری از دو دوره تشكیل شده است كه عبارتند از:كه از كلمه Palaios به معنی قدیمی گرفته شده است : دوره نئوژن(Neogen) : كه به معنی جدید می باشد.
مشخصات دوره ترشیری :
چین خوردگی های آلپ که از لحاظ زمین شناسی خیلی مهم بوده دراین دوره به وقوع پیوسته است . دراین دوره زمین به حالت فعلی خود نزدیک شده است ..در اثر این چین خوردگی، كوه های رشوز و آند در آمریكا، پیرنه، آلپ،كارپات و ارتفاعات یونان در اروپا و كوه های قفقاز، البرز، زاگرس،هندوكش، هیمالیا و … در آسیا بوجود آمد. با تشكیل تدریجی كوه های البرز و زاگرس، ایران كه تا آن زمان زیر آب بود به تدریج از آب خارج شد.
دوره كواترنری :
در این دوره اوضاع بیولوژیكی و جغرافیایی زمین كاملا شبیه به وضع امروزی خود گردیده است. طی این دوران پستانداران و پرندگان مخصوصی ظاهر و از بین رفته اند كه از جمله دیگر وقایع مهم این دوره ظهور انسان و تكامل آن است.
دوره كواترنری شامل تقسیمات زیر می باشد:
مشخصات دوره كواترنریاز جمله مشخصات این دوره در ایران خشك شدن دریاچه های مركزی و تشكیل نمكزارها و كویرهای ایران می باشد. همچنین آخرین فعالیت های آتشفشانهای سهند، دماوند و سبلان نیز در این دوره به وقوع پیوسته است.
* دوره هولوسن (Holocene) :
از كلمه Holos به معنی تكامل گرفته شده و از آغاز بیش از 25000 سال نمیگذرد،و عصر فعلی نیز دنباله آن به حساب می آید.
گسترش مجدد جنگلهابخصوص در سراسر اروپا – تنوع گیاهان امروزی از نظر حیات گیاهی در این دوره قابل ذکر است – اهلی کردن حیوانات وکشت گیاهان و بدست آوردن مواد غذائی از آنها توسط انسان از ویژگیهای مهم این دوره است . حیوانات دریائی امروزی بوجود میایند و انسان به نیمکره غربی مهاجرت میکند.
مگالاین Meghalayan :
رویداد ۴٫۲ هزار ساله، عصر یخبندان کوچک، افزایش صنعتیشدن و کربن دیاکسید در جو زمین. 0.0042 میلیون سال پیش
نورثگریپین Northgrippian :
رویداد ۸۲۰۰ ساله، بهینه اقلیمی هولوسن. عصر برنز. 0.0082 میلیون سال پیش
گرینلندین Greenlandian :
آغاز دوره میانیخچالی کنونی. افت سطح آبهای آزاد به دلیل داگرلند و سوندالند. تشکیل صحرای بزرگ آفریقا. انقلاب نوسنگی. 0.0117 میلیون سال پیش
* پلیستوسن Pleistocene :
دوره پلیستوسن (Pleistocene) : قسمت اعظم تاریخ این دوره را تشكیل داده و خود به چهار عصر نخستین یخبندان،عصر بین یخبندان، عصر دومین یخبندان و عصر بعد از یخبندان تقسیم می شوند.
بعلت تغییرات شدید آب و هوائی مجددا بسیاری از جانداران منقرض یا تغییر مکان داده اند. فیلهای واقعی و گاوها و اسب امروزی equs ظاهر میشوند آدم نخستین از افریقا به آسیا و اروپا گام مینهد.
این دوره ۱ میلیون سال پیش آغاز شد. وضع عمومی زمین در این دوره عبارت بود:
چهار یخ گیری عمده بر قسمتهایی از اروپا، آسیا و آمریکا روی داد. سطح دریاها در بالا و پایین رفتن بود، تأثیر یخچالها سبب پیدایش آبشارها، تندابها و دریاچه ها گردید. مسیر و بستر رودخانه ها تغییر کرد، بیشتر کوهها دگربار پدیدار شدند و تقریبا به ارتفاعات کنونی رسیدند. قسمت اعظم تاریخ این دوره را تشکیل داده و خود به چهار عصر نخستین یخبندان ، عصر بین یخبندان ، عصر دومین یخبندان و عصر بعد از یخبندان تقسیم می شوند.
پلیستوسن پسین ('تارانتین') - Late Tarantian :
دوره میانیخچالی ایمین، پایان آخرین عصر یخبندان با یانگر درایاس. نظریه فوران آتشفشان توبا. رویداد انقراض کواترنری. 0.129 mya
پلیستوسن میانه ('ایونین'، 'چیبانین') – Chibanian :
دوره یخچالی ۱۰۰ هزار ساله با شدت بالا. ظهور انسان خردمند. 0.774 mya
پلیستوسن پیشین ('کالابرین') – Calabrian :
سردشدن بیشتر آب و هوا. گسترش انسان راستقامت. 1.806 mya
گلاسین Gelasian :
آغاز یخبندان کواترنری. ظهور مگافونای پلیستوسن و انسان ماهر. 2.588 mya
** نئوژن Neogene :
که به معنی جدید می باشد. از نظر زندگی حیوانی و گیاهی، پیدایی نخستین آدم نمایان شناخته شده، اسلاف بال، اسب، جوندگان، سگ و گربه در ائوسن، پرندگان بی دندان جدید.
* پلیوسن Pliocene :
در این دوره بیشتر قاره ها بیرون از آب بود، کرانه های اقیانوس کبیر و مدیترانه دستخوش فعالیت آتشفشانی بود. کوههای کوردیلرا، آپالاش، آلپ و هیمالیا دگر بار سر برآوردند، زمستانها فوق العاده سرد بود.
از مختصات زندگی حیوانی و گیاهی این دوره، اوج تفوق پستانداران، پیدایش نخستین اسب یک انگشتی، و احتمالا آدم نمایان اولیه برزخی در این دوره ابزار سنگی ابتدایی بکار می بردند. بدنبال برآمدن پل خشکی میان آمریکای شمالی و جنوبی، مهاجرت روی داد.
شرایط زندگی حیوانی و گیاهی: در نتیجه تغییرات شدید اقلیمی بسیار از جانداران مهاجرت کردند، یا منقرض شدند، پستانداران از هم متمایز شدند، و انحطاط یافتند. آمریکای شمالی عرصه تاخت و تاز فیل ها، گربه های شمشیردندان، شتر، و اسب بود، پستانداران تیره هومیندای که انسان نیز به آن تعلق دارد، ظاهر شدند، انسان کرومانیون در اواخر این دوره پدید آمد.
پیدایش تیره های جدید گیاهان شبیه به گیاهان امروزی – تنوع و تکثیر قابل ملاحظه پستاندارن پیدایش نخستین اسب شبیه به اسب امروزی بنام protohippus از ویژگیهای این دوره است. آدم نمایان اولیه احتمالا در این دوره ابزار سنگی ابتدائی بکار برده اند.
پیاسنزین Piacenzian :
گسترش یخسار گرینلند . گسترش جنوبیکپی در شرق آفریقا. 3.6 mya
زانکلین Zanclean :
سیل زانکلین در حوضه مدیترانه. سردشدن آب و هوا. آردیکپی در آفریقا. 5.333 mya
* میوسن Miocene :
دریاهای اروپای جنوبی و سواحل آمریکای شمالی را فرا گرفتند، در نواحی کوردیلرا و پیراگرد قسمت شمالی اقیانوس اطلس فعالیت آتشفشانی در کار بود، در سلسله های آلپ و هیمالیا چین خوردگی های بسیار روی داد، هوا سردتر بود. در ایران دریاها عموما پسروی کردند.
مختصات زندگی حیوانی و گیاهی در این دوره، عبارت بود از رشد قابل ملاحظه تیره های سگ و گربه، ماستودونت به آمریکای شمالی رسید در قاره قدیم میمونهای شبیه آدم پدید آمدند، جنگلها رو به انقراض و انحطاط گذاشت، توسعه علف زارها با تکامل جانوران چرنده مساعد بود.
جنگلها بشدت کاهش مییابند اما علفزارها و مراتع با تکامل جانوران چرنده وسعت پیدا میکنند تیره های سگ و گربه بشدت رشد و افزایش مییابد. در افریقا و آسیا و اروپا میمونهای آدم نما (یا انسان هایدلبرگ) پدید میآیند(25 میلیون سال پیش)
مسینین Messinian : 7.246 mya
تورتونین Tortonian : 11.663 mya
بحران شوری مسینین با دریاچههای زیادهشور در حوضه خالی مدیترانه. اقلیم میانه یخی ناشی از عصر یخبندان و تثبیت دوباره یخسار جنوبگان خاوری، گسترش تدریجی نیاکان انسان و شامپانزه. ساحلمردم چادی در آفریقا.
سراوالین Serravallian : 13.82 mya
لانگین Langhian : 15.97 mya
آب و هوای گرمتر در ائوسن. انقراض در میوسن میانی.
بوردیگالین Burdigalian : 20.44 mya
آکوئیتانین Aquitanian : 23.03 mya
کوهزایی در نیمکره شمالی. آغاز کوهزایی کایکورا و شکلگیری آلپ جنوبی در نیوزیلند. کاهش قابلتوجه کربن دیاکسید از ۶۵۰ ppmv به حدود ۱۰۰ ppmv بر اثر گسترش جنگلها و فرایند فتوسنتز طول میوسن. پستانداران جدید و خانوادههای پرندگان قابل تشخیص شدند. تنوع اسبیان و ماستودون. وجود گندمیان در همه نقاط. اجداد کپیها شامل انسانها.
** پالئوژن Paleogene :
که از کلمه Palaios به معنی قدیمی گرفته شده است.: در این دوره فرا راندگی. جبال پیرنه، فرسایش مرتفعات، پیشروی دریاها در اراضی پیراگرد مدیترانه روی داد، و هوا اغلب گرم بود.
* الیگوسن Oligocene :
از تعداد گیاهان تنومند و وسعت جنگلها کاسته میشود اما علفزار ها و مراتع گسترش مییابند اجداد گربه ها و سگها ظاهر میشوند گوشتخواران واقعی و جویندگان پدید میآیند شتر خوکهای قوی هیکل (elotherus) گاو کوهان دار (bison) و میمونهای راست قامت پیدایش مییابند.
در این دوره قسمتهایی از اروپا و سواحل غربی و جنوبی آمریکای شمالی زیر آب بود. در آمریکای شمالی و اروپا تشکیل آتشفشانها و فرسایش فراوان بود در اواسط این دوره سلسله های آلپ و هیمالیا در اروپا و آسیا چین خوردند. و از مختصات زندگی حیوانی و گیاهی این دوره، پیدایی گوشتخواران واقعی، جوندگان (موش، سنجاب، بیدستر)، ماستودونت، شتر، خوکهای عظیم و میمون های راست قامت بودند.
چاتین Chattian : 28.1 mya
روپلین Rupelian : 33.9 mya
رویداد انقراض ائوسن–الگیوسن. آغاز گسترش یخبندان جنوبگانی فرگشت عمده پستانداران و تنوع گونههای گیاهی بهویژه گسترش گونههای جدید گیاهان گلدار.
* ائوسن Eocene :
تغییرات چندانی در گیاهان بوجود نمیآید. اجداد بسیاری از پستانداران مانند فیل کرگردن خوک و گاو و مهمتر از همه شبه اسبی بنام eohippus ظاهر میشودند. پیدایش نخستین پستانداران آدم نما را به این دوره نسبت میدهند.
پریابونین Priabonian : 37.8 mya
بارتونین Bartonian : 41.2 mya
لوتتین Lutetian : 47.8 mya
سردشدن متوسط آبوهوا. گسترش و ادامه فرگشت پستانداران قدیمی (مانندگوشتدندانسانان، لقمهایبندان، یوینتاددان و…) در این دور. ظهور چندین گونه جدید از خانواده پستانداران. تنوع اولیه آببازسانان. یخبندان دوباره جنوبگان و تشکیل کلاهک یخی آن. پایان کوهزایی لارامید و کوهزاییهای سویر در کوههای راکی در آمریکای شمالی. آغاز کوهزایی آلپ در اروپا و کوهزایی هلنی در یونان و دریای اژه.
ایپرزین Ypresian : 56 mya
دو رویداد گذرای گرمایش جهانی (حداکثر حرارتی پالئوسن-ائوسن و بیشینه گرمایی ائوسن ۲) و گرمایش جهانی تا بهینه گرمایی ائوسن. رویداد آزولا سطح کربن دیاکسید را از ۳۵۰۰ ppm به ۶۵۰ ppm کاهش داد که باعث آغاز مرحله طولانی سردشدن هوا شد. برخورد شبهقاره هند به آسیا و آغاز کوهزایی هیمالیایی.
* پالئوسن Paleocene :
گیاهان دانه دار و درختان برگ ریز جنگلها را بوجود می آورند زمین پوشیده از علف و سبزه میشود پیدایش تمساح ها و پستانداران خونگرم منجمله حیوان کوچکی شبیه به اسب و انحطاط کامل نسل خزندگان غول پیکر در این دوره بوده است.
تانتین Thanetian : 59.2 mya
سلاندین Selandian : 61.6 mya
دانین Danian : 66 mya
آغاز این دوران با برخورد چیکشلوب و رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن. آبوهوای گرمسیری. پیدایش گیاهان جدید، تنوع و تقسیم پستانداران به چندین دسته پس از انقراض دایناسورهای غیر پرنده. نخستین پستاندارن بزرگ (تا اندازه خرس یا اسب آبی کوچک). آغاز کوهزایی آلپی در آسیا و اروپا.
